ไขมันในร่างกาย คืออะไร? เจาะลึกประเภท กลไกการเผาผลาญ และวิธีลดไขมันสะสมอย่างปลอดภัย

Rattinan Clinic

เลือกหัวข้อที่คุณสนใจ

ไขมัน เป็นส่วนหนึ่งของร่างกายที่เราขาดไม่ได้ แต่เมื่อสะสมมากเกินไป จากที่เคยมีประโยชน์ก็อาจเริ่มส่งผลทั้งต่อสุขภาพและรูปร่าง ไม่ว่าจะเป็นพุงที่ลดยาก เอวที่ไม่ลง ไขมันสะสมตามต้นแขน ต้นขา หรือบางคนน้ำหนักไม่ได้มาก แต่กลับมีไขมันช่องท้องสูงกว่าที่คิด

แล้วไขมันที่สะสมอยู่ตามร่างกายเหล่านี้เหมือนกันทั้งหมดหรือไม่? ทำไมบางคนลดน้ำหนักแล้วสัดส่วนยังไม่เปลี่ยน และร่างกายมีกลไกดึงไขมันออกมาใช้ได้อย่างไร? บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจไขมันในร่างกาย ตั้งแต่ประเภท หน้าที่ การวัดระดับไขมัน ไปจนถึงวิธีลดไขมันอย่างเหมาะสมโดยไม่โฟกัสแค่ตัวเลขบนตาชั่ง

Highlight

  • ไขมันในร่างกาย (Body Fat) คือไขมันที่สะสมอยู่ในเนื้อเยื่อไขมัน ทำหน้าที่เก็บพลังงาน ปกป้องอวัยวะ รักษาอุณหภูมิ และมีส่วนต่อระบบเมตาบอลิซึม
  • การมีไขมันสะสมมากเกินไปส่งผลต่อสุขภาพ โดยเฉพาะไขมันช่องท้อง ซึ่งสัมพันธ์กับภาวะดื้ออินซูลิน เบาหวานชนิดที่ 2 โรคหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงกลุ่มโรคเมตาบอลิก
  • ไขมันในร่างกายตรวจได้หลายวิธี เช่น DEXA, BIA หรือ InBody, Skinfold Caliper และการวัดรอบเอว โดยแต่ละวิธีให้ข้อมูลและมีข้อจำกัดแตกต่างกัน
  • ร่างกายสามารถนำไขมันสะสมมาใช้เป็นพลังงานได้ ผ่านกระบวนการสลายไขมัน ก่อนนำกรดไขมันไปใช้สร้างพลังงานให้กับเซลล์
  • การลดไขมันควรทำควบคู่กับการรักษามวลกล้ามเนื้อ ด้วยการควบคุมพลังงาน กินโปรตีนให้เพียงพอ ออกกำลังกายทั้งเวทเทรนนิ่งและคาร์ดิโอ รวมถึงพักผ่อนให้เพียงพอ

ไขมันในร่างกายคืออะไร? ทำความเข้าใจหน้าที่ของไขมัน

ไขมัน (Fat) คือ สารอาหารและองค์ประกอบสำคัญของร่างกาย โดยไขมันที่สะสมอยู่ในร่างกายส่วนใหญ่จะอยู่ในรูปของเนื้อเยื่อไขมัน (Adipose Tissue) ซึ่งประกอบด้วยเซลล์ไขมัน (Adipocytes) ทำหน้าที่เก็บพลังงานสำรอง รวมถึงมีบทบาทต่อการควบคุมอุณหภูมิ การปกป้องอวัยวะ และระบบเมตาบอลิซึมของร่างกาย

แม้ไขมันส่วนเกินจะทำให้เกิดการสะสมตามหน้าท้อง ต้นแขน หรือต้นขา แต่ร่างกายยังจำเป็นต้องมีไขมันในระดับที่เหมาะสม เพราะมีหน้าที่สำคัญหลายด้าน ได้แก่

  • เป็นแหล่งพลังงานสำรอง ร่างกายเก็บพลังงานส่วนเกินในรูปไตรกลีเซอไรด์ไว้ในเซลล์ไขมัน เพื่อนำกลับมาใช้เมื่อร่างกายต้องการพลังงาน
  • ช่วยปกป้องอวัยวะภายใน ไขมันบางส่วนทำหน้าที่รองรับและช่วยลดแรงกระแทกรอบอวัยวะต่าง ๆ
  • ช่วยรักษาอุณหภูมิของร่างกาย ชั้นไขมันใต้ผิวหนังช่วยลดการสูญเสียความร้อน ทำให้ร่างกายรักษาอุณหภูมิได้
  • เกี่ยวข้องกับการทำงานของฮอร์โมน เนื้อเยื่อไขมันสามารถหลั่งสารต่าง ๆ เช่น Leptin และ Adipokines ซึ่งเกี่ยวข้องกับความหิว ความอิ่ม และกระบวนการเมตาบอลิซึม
  • ช่วยในการดูดซึมวิตามินที่ละลายในไขมัน ไขมันจากอาหารมีส่วนช่วยให้ร่างกายดูดซึมวิตามิน A, D, E และ K ได้

เคลียร์ให้ชัด ไขมันดี คืออะไร vs ไขมันเลว คืออะไร?

คำว่า ไขมันดี และ ไขมันเลว ที่เราได้ยินกันบ่อย จริง ๆ แล้วไม่ได้หมายถึงไขมันที่สะสมอยู่ตามหน้าท้อง ต้นแขน หรือต้นขา แต่เป็นคำที่ใช้เรียก HDL และ LDL ซึ่งทำหน้าที่พาคอเลสเตอรอลเดินทางไปยังส่วนต่าง ๆ ของร่างกายผ่านกระแสเลือด โดยทั้งสองชนิดมีหน้าที่แตกต่างกัน จึงส่งผลต่อสุขภาพของหลอดเลือดและหัวใจแตกต่างกันไป

ความแตกต่างสำคัญของทั้งสองชนิด ได้แก่

  • HDL (High-Density Lipoprotein) หรือที่เรียกกันว่าไขมันดี มีบทบาทในการนำคอเลสเตอรอลส่วนเกินจากเนื้อเยื่อและกระแสเลือดกลับไปยังตับเพื่อเข้าสู่กระบวนการกำจัดหรือหมุนเวียน การมีระดับ HDL ที่เหมาะสมจึงมักสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดที่ลดลง
  • LDL (Low-Density Lipoprotein) หรือที่เรียกกันว่าไขมันเลว ทำหน้าที่ขนส่งคอเลสเตอรอลไปยังเนื้อเยื่อต่าง ๆ แต่หากมี LDL ในเลือดสูง โดยเฉพาะเมื่อมีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย อาจเพิ่มการสะสมของคราบไขมันในผนังหลอดเลือดและเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือด

ประเภทของไขมันในร่างกายมีอะไรบ้าง? WAT, BAT และ Beige Fat ต่างกันอย่างไร

หากแบ่ง ประเภทของไขมันในร่างกาย ตามลักษณะและหน้าที่ของเนื้อเยื่อไขมัน สามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลัก ได้แก่

ชนิดของไขมัน สีและโครงสร้าง หน้าที่หลัก วิธีการกระตุ้น / ผลกระทบ
ไขมันสีขาว (WAT) สีขาว/เหลือง เซลล์ขนาดใหญ่ เก็บพลังงาน ปกป้องอวัยวะ และทำหน้าที่ด้านฮอร์โมน สะสมมากเกินไปทำให้เกิดอ้วนลงพุง
ไขมันสีน้ำตาล (BAT) สีน้ำตาล ไมโตคอนเดรียสูง เผาผลาญไขมันสร้างความร้อน ถูกกระตุ้นด้วยความเย็นและความเย็นจัด
ไขมันเบจ (Beige) ลูกผสมระหว่างขาวและน้ำตาล เผาผลาญพลังงานเมื่อถูกกระตุ้น กระตุ้นได้ด้วยการออกกำลังกายและการนอนหลับ

ไขมันร่างกายวัดอย่างไร? เช็กระดับไขมันสะสมในร่างกายให้มากกว่าตัวเลขบนตาชั่ง

น้ำหนักเพียงอย่างเดียวไม่สามารถบอกได้ว่าน้ำหนักที่เห็นมาจากไขมัน กล้ามเนื้อ กระดูก หรือน้ำในร่างกายมากน้อยเพียงใด การประเมินไขมันในร่างกาย จึงสามารถใช้วิธีวิเคราะห์องค์ประกอบร่างกายร่วมด้วย เพื่อให้เห็นภาพมากกว่าการชั่งน้ำหนักเพียงอย่างเดียว ปัจจุบันวิธีที่ใช้กันมีหลายรูปแบบ ได้แก่

  • DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry) ใช้รังสีเอกซ์พลังงานต่ำในการประเมินองค์ประกอบร่างกาย สามารถแยกข้อมูลเกี่ยวกับมวลกระดูก มวลไขมัน และเนื้อเยื่อไร้ไขมันตามบริเวณต่าง ๆ ได้ แต่ผลการตรวจยังขึ้นอยู่กับเครื่องมือและวิธีการประเมิน
  • BIA (Bioelectrical Impedance Analysis) เช่น เครื่องวิเคราะห์องค์ประกอบร่างกายบางประเภท ใช้กระแสไฟฟ้าระดับต่ำผ่านร่างกายเพื่อประมาณสัดส่วนไขมัน กล้ามเนื้อ และน้ำ ข้อดีคือรวดเร็วและสะดวก แต่ผลอาจเปลี่ยนแปลงตามระดับน้ำในร่างกาย อาหาร และการออกกำลังกายก่อนตรวจ
  • Skinfold Caliper ใช้อุปกรณ์วัดความหนาของชั้นไขมันใต้ผิวหนังหลายตำแหน่ง แล้วนำข้อมูลมาคำนวณประมาณเปอร์เซ็นต์ไขมัน ความแม่นยำขึ้นอยู่กับเทคนิคและประสบการณ์ของผู้วัด
  • การวัดรอบเอว (Waist Circumference) เป็นวิธีง่ายสำหรับประเมินความเสี่ยงจากไขมันบริเวณช่องท้องเบื้องต้น สำหรับประชากรเอเชีย เกณฑ์ที่ใช้กันทั่วไปคือรอบเอวตั้งแต่ประมาณ 90 ซม. ในผู้ชาย และ 80 ซม. ในผู้หญิงขึ้นไป ซึ่งสัมพันธ์กับความเสี่ยงด้านเมตาบอลิกที่เพิ่มขึ้น

การติดตามสุขภาพและการลดไขมันจึงควรดูหลายข้อมูลประกอบกัน ทั้งน้ำหนัก รอบเอว เปอร์เซ็นต์ไขมัน มวลกล้ามเนื้อ และตัวชี้วัดสุขภาพอื่น ๆ ตามความเหมาะสม

ร่างกายคนเราเผาผลาญไขมันอย่างไร? เปิดกลไกการดึงไขมันมาใช้

ไขมันส่วนเกินที่ร่างกายเก็บสะสมไว้สามารถถูกนำกลับมาใช้เป็นพลังงานได้ โดยกระบวนการเผาผลาญไขมันสามารถอธิบายแบบง่าย ๆ ได้เป็น 4 ขั้นตอน

  • เกิดการอักเสบเรื้อรัง เนื้อเยื่อไขมันสามารถหลั่ง Adipokines และสารที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบ หากมีไขมันสะสมมากเกินไป อาจทำให้สมดุลของสารเหล่านี้เปลี่ยนแปลงและกระตุ้นการอักเสบในร่างกาย
  • เพิ่มภาวะเครียดจากออกซิเดชัน การอักเสบและความผิดปกติของระบบเผาผลาญสัมพันธ์กับการเกิดอนุมูลอิสระและ ภาวะเครียดจากออกซิเดชัน (Oxidative Stress) ซึ่งส่งผลต่อเซลล์และเนื้อเยื่อต่าง ๆ ในร่างกาย
  • เพิ่มโอกาสเกิดภาวะดื้ออินซูลิน โดยเฉพาะเมื่อมีไขมันสะสมบริเวณช่องท้องมาก อาจรบกวนการตอบสนองของเซลล์ต่ออินซูลิน ทำให้ร่างกายควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้ยากขึ้น และสัมพันธ์กับการเกิดภาวะดื้ออินซูลิน
  • เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคเรื้อรัง ไขมันสะสมส่วนเกินสัมพันธ์กับโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจและหลอดเลือด ไขมันพอกตับ รวมถึงกลุ่มโรคเมตาบอลิก (Metabolic Syndrome)

ดังนั้น การมีเหงื่อออกมากไม่ได้หมายความว่าร่างกายกำลังลดไขมันได้มากตามไปด้วย เพราะน้ำหนักที่ลดลงทันทีจากการเสียเหงื่อส่วนใหญ่เป็นน้ำที่ร่างกายสูญเสียไป ไม่ใช่ไขมันที่ถูกเผาผลาญออกทั้งหมด

วิธีลดไขมันร่างกาย ต้องโฟกัสที่อะไร? ลดไขมันโดยไม่ทิ้งมวลกล้ามเนื้อ

การลดไขมันไม่ควรโฟกัสแค่น้ำหนักที่ลดลง แต่ควรรักษามวลกล้ามเนื้อควบคู่กันไป โดยมีแนวทางดังนี้

1. ควบคุมพลังงานและกินโปรตีนให้เพียงพอ

การลดไขมันควรเริ่มจากการควบคุมพลังงานที่ได้รับให้น้อยกว่าพลังงานที่ร่างกายใช้ (Caloric Deficit) ในระดับที่เหมาะสม ไม่จำเป็นต้องอดอาหารหรือลดปริมาณอาหารลงมากเกินไป ควบคู่กับการกินโปรตีนให้เพียงพอเพื่อช่วยรักษามวลกล้ามเนื้อ และลดอาหารที่มีน้ำตาลหรือให้พลังงานสูงเกินความจำเป็น

2. ฝึกเวทเทรนนิ่งเพื่อรักษามวลกล้ามเนื้อ

การฝึกแรงต้าน (Resistance Training) หรือเวทเทรนนิ่งช่วยรักษาและพัฒนามวลกล้ามเนื้อในช่วงลดไขมัน โดยเฉพาะเมื่อทำควบคู่กับการกินโปรตีนอย่างเหมาะสม นอกจากช่วยให้ร่างกายแข็งแรงขึ้นแล้ว ยังช่วยลดโอกาสสูญเสียมวลกล้ามเนื้อไปพร้อมกับน้ำหนักที่ลดลง

3. ทำคาร์ดิโอและเพิ่มการเคลื่อนไหวระหว่างวัน

คาร์ดิโอ เช่น เดินเร็ว วิ่ง ว่ายน้ำ หรือปั่นจักรยาน ช่วยเพิ่มการใช้พลังงานและสนับสนุนการลดไขมันได้ โดยสามารถเลือกประเภทและความหนักให้เหมาะกับสภาพร่างกาย นอกจากนี้ การเดินให้มากขึ้น ลุกจากโต๊ะเป็นระยะ หรือเพิ่มกิจกรรมระหว่างวัน ก็ช่วยเพิ่มการใช้พลังงานในแต่ละวันได้เช่นกัน

4. นอนหลับและพักผ่อนให้เพียงพอ

การนอนหลับมีส่วนเกี่ยวข้องกับการควบคุมความหิว ความอยากอาหาร และระบบเผาผลาญ หากพักผ่อนไม่เพียงพออาจทำให้ควบคุมอาหารและน้ำหนักได้ยากขึ้น จึงควรให้ความสำคัญกับระยะเวลาและคุณภาพการนอนควบคู่กับการปรับอาหารและออกกำลังกาย

เข้าใจกลไกไขมัน ลดอย่างถูกวิธีเพื่อสุขภาพระยะยาว

ไขมันในร่างกายไม่ใช่ศัตรูที่ต้องกำจัดออกให้หมด เพราะยังมีหน้าที่สำรองพลังงาน รักษาอุณหภูมิ และปกป้องอวัยวะ แต่หากสะสมมากเกินไป โดยเฉพาะบริเวณช่องท้อง ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะดื้ออินซูลิน เบาหวาน และปัญหาสุขภาพอื่น ๆ ได้

สำหรับใครที่กังวลเรื่องไขมันสะสม สามารถเข้ามาประเมินองค์ประกอบร่างกายที่ Rattinan Clinic ทั้งมวลไขมัน มวลกล้ามเนื้อ ไขมันช่องท้อง และระบบเผาผลาญ เพื่อนำข้อมูลมาวางแผนโปรแกรมดูแลรูปร่างและลดไขมันเฉพาะบุคคล (Customized Body Contouring & Metabolic Program) รวมถึงเลือกใช้เทคโนโลยีลดไขมันเฉพาะจุดให้เหมาะกับปัญหาและเป้าหมายของแต่ละคน